هورامان یکی از مناطق قشنگ و دل‎ربای کردستان است که به سختی کوه‎ها، جنگل‎ها، قله‎های پربرف و دره‎های سرسبز مشهور است. در دامن این کوه‎های بلند و مناظر دیدنیش، چندین شاعر مشهور مانند: بیسارانی، صیدی هورامی، کاردوخی، ملا خدری رواری، میرزا عبدالقادر پاوه‎ای و ... و همچنین هنرمندانی همچون: عثمان هورامی، محمدحسین کیمنه‎ای، جمیل نوسودی و ... زاده و پرورده شده‎اند.

مرز جغرافیایی منطقه‎ی هورامان در شرق، شهرستان سنندج، در غرب، منطقه‎ی شهرزور عراق، در شمال، شهرستان مریوان و در جنوب، شهرستان جوانرود است.

در مورد واژه‎ی هورامان معانی مختلفی وجود دارد و هر صاحب نظری در مورد ریشه و اساس این کلمه، به اندازه‎ی توانایی و فهم خود، بحث کرده است. بعضی محققان توانسته‎اند در مورد کلمه‎ی هورامان تحقیقاتی را انجام دهند و ریشه‎ی تاریخی آن را پیدا و تجزیه و تحلیل کنند. برای اینکه از معنی واژه‎ی هورامان چیزی دستگیرمان شود، لازم است بعضی از این نظریات را به اختصار توضیح دهیم:

1) واژه‎ی (هور- آمان) که در زبان سورانی به معنی«روَژ هه‎لَاتن» یا بیرون آمدن و طلوع خورشید است.

2) واژه‎ی (هه‎ور- آمان) جمله‎ای‎ست خبری به معنای آمدن ابر در آسمان و بارندگی.

3) واژه‎ی (هاواری- آمان) به معنی طلب پناه دادن آمده است.

4) واژه‎ی (هه‎واری- آمان) به معنی خانه و پناهگاه محافظت شده و آرام است. چون هورامان منطقه‎ای است کوهستانی و امن.

5) به نظر محمدامین هورامی، واژه‎ی هورامان، از کلمه‎ی «ئوروموَن» استخراج شده است. صیدی شاعر هورامانی در در شعرهای خود از کلمه‎ی «ئوروموَن» استفاده کرده است. عقیده بر این است که در زمان زندگانی صیدی، مردم از این کلمه استفاده کرده اند.

6) عده‎ای هم نظرشان این است که واژه‎ی «هورامان» از «ئوورامه‎ن» استخراج شده‎است که نام یکی از آهنگ‎های قدیمی کرد در دوران پیش از اسلام است.

7) در فرهنگ «برهان قاطع» در مورد این واژه، نوشته شده كه «ئوورامان» به معنی خانه و  پناهگاه سخت و محكم است. این واژه، از دو قسمت «ئوورا» به معنی قلعه‎ی محكم و سخت و «مان» به معنی خانه و محل اقامت درست شده است.

8) تعدادی از صاحب‎نظران واژه‎ی هورامان را به «هوورئامای» بر می‎گردانند كه به معنی بالا‎آمدن و صعود كردن است. چون هورامان هم مكانی سخت و مرتفع است كه برای رسیدن به آن از هر طرف باید از ارتفاعات عبور كرد.

 

مناطق هورامان

آشكار است كه اورامان به كلی منطقه‎ای یكپارچه نیست و تعدادی از روستاها و مناطق آن، به دلیل مرزهای قراردادی، از هم جدا شده‎اند. مناطق هورامان، بین دو كشور ایران و عراق تقسیم شده‎است. بخش اعظم اورامان دركردستان شرقی می باشد. در تقسیم و نام‎گذاری مناطق اورامان، اتفاق نظر وجود ندارد. نویسندگان و محققان در تألیفات خود، اورامان را به چند شیوه، كه در زیر آنها را توضیح می دهیم، تقسیم كرده‎اند:

محمد بهاءالدین ملا صاحب در تألیف خود، اورامان را به دو منطقه‎ی بزرگ به صورت زیر تقسیم می‎كند:

* هورامان تخت                                              

* هورامان لهون

اما در تقسیم بندی دیگری، رشید هورامی، اورامان را به پنج منطقه تقسیم می‎كند:

* هورامان تخت                                              

* هورامان شامیان

* هورامان جوانرود                                           ‌‌‌‎‎‎‎

‎* هورامان ژاورود

* هورامان لهون

مناطق اورامان در تقسیم بندی محمد امین هورامی به شرح زیر است:

* هورامان لهون

* هورامان دزلی

* هورامان تخت

* هورامان رزاب

* هورامان جوانرود

* هورامان كندوله

و...

به غیر از آنچه در بالا ذكر شد، تقسیمات بهتر و پخته‎تری از طرف بهرام ولدبیگی ارائه شده كه می توان گفت از  بقیه‎ی تقسیمات پسندیده‎تر است، چون توانسته است اورامان را به شیوه‎ای زیربنایی و كارآمد از نظر جغرافیایی تقسیم كند و سپس شهرها، روستاها و مرزهای‎شان را تعین كند. در این تقسیم بندی، مناطق اورامان عبارتند از:

هورامان لهون:

آن منطقه از كردستان جنوبی (عراق) كه از دو شهر تاریخی بیاره و تویله و چندین روستای اطراف آن شامل: نارنجله، گولپ،گه‎چینه، سه‎رگه‎ت، خارگیلان، احمد آباد، خرپانی، هیلامپی و ... تشكیل شده است. منطقه‎ی دیگر آن در كردستان شرقی (ایران) شامل پاوه، نودشه، نوسود و روستاهای اطراف آن شامل: هانه‎گرمله، كیمنه، بیرواس، هجیج، دره هجیج، شیخان، هیروی و ... تشكیل شده است.

اورامان تخت:

از بخش اورامان تخت و چند روستای اطراف آن مانند: سرپیر، كاله، رودبر، بلبر، ژیوار، ناو، نوین و ... تشكیل شده است.

اورامان دزلی و شامیان:

شامل روستاهای دزلی، بهرام آباد، زكریان، قلعه‎جی، قلعه‎گا، تازه‌ آباد و ... می‎باشد.

اورامان رزاب:

شامل رزاب، دوزناب، دگاگا، خانگا و چندین روستای دیگر است.

اورامان ژاورود و گاورود:

این منطقه هم از روستاهای پلنگان، باینگلان، بیساران، چشمیه‎ر، هرسین، تفین، گلین و ... تشكیل شده است.

 

گویش اورامانی

برای شناساندن و مشخص كردن گویش اورامی، باید به تقسیم‎بندی اصلی زبان كردی برگردیم:

امیر شرف خان بدلیسی در تقسیم‎بندی خود، گروه‎های اصلی را به چهار بخش تقسیم می‎كند:

* كرمانج

* لر

* كلهر

* گوران

همچنین گویش گوران را یكی از گویش‎های اصلی زبان كردی می‎داند، اما مینورسكی در تقسیم‎بندی خود، زبان كردی را به سه لهجه به صورت زیر تقسیم كرده است:

* لهجه‎ی جنوبی (باشوور) كه از لهجه‎های كرمانشاهی و سنندجی به وجود آمده است.

* لهجه‎ی شرقی (روژ هه‎لات) كه ازلهجه‎های سلیمانی و مهابادی تشكیل شده است.

* لهجه‎ی غربی (روژئاو) كه در اكثر مناطق كردستان دیده می شود.

دلایل مهمی وجود دارد كه زبان كردی را به لهجه‎های مختلف تقسیم كرده‎است و باعث تفاوت در شیوه‎ی حرف زدن مردم بومی این مناطق شده است. از مهمترین این دلایل می‎توان به تفاوت‎های جغرافیایی، سیاسی و ... اشاره كرد.

طبق تقسیمات، هورامی جزء یكی از لهجه‎های اصلی گوران شناخته شده است